تحقق اقتصاد مقاومتی در سایه توجه به اقتصاد دانش محور

سرویس اقتصادی «سراج24» -محمد رضایی پور: با تشدید تحریم های اقتصادی در سالهای گذشته و بروز اثرات سوء این تحریم ها بر پیکره اقتصادی کشور لزوم بازبینی و اصلاح ساختارها و فرآیندهای­ مدیریتی اقتصاد کشور بیش از پیش احساس می شود. نظریه موسوم به اقتصاد مقاومتی نیز در واقع در این راستا مطرح  شده است. فارغ از اینکه نظریه اقتصاد مقاومتی و تجربه کشورهای مختلف در خصوص آن چیست. آنچه مسلم است نظریه مذکور معطوف به بسته­ای است سیاستی که در راستای ترمیم و بهبود ساختارها و توسعه پایدار کشور مطرح شده است.

اما آیا رسیدن به اهداف  نظریه اقتصاد مقاومتی در اقتصاد نفتی ایران عملیاتی است؟ پاسخ مثبت است مشروط به سه شرط کلی زیر:

 1-تبلور اجماع مجموعه حاکمیتی کشور در سندی جامع شرایط با پیش بینی ضمانت اجرایی لازم 2- نگاه بلندمدت و سیستماتیک به موضوع و پرهیز از بکارگیری رویکردهای اصلاحی شوک محور 3- پرهیز از آزمون-خطا و اطمینان به تجربه کشورهای موفق و نظریه های آزمون شده توسعه محور

صرف نظر از تحلیل دو شرط اول آن چه موضوع این مطلب است پرداختن به الگو های آزمون شده ای است که کشورها در راستای توسعه پایدار مورد استفاده قرار می دهند. بررسی تجربه کشورها نشان می دهد که امروزه دولت ها جهت بهبود و ترمیم ساختارهای اقتصادی کشورشان بیش از آنچه به کمیت سرمایه انسانی و فیزیکی توجه کنند به ابزارهای بهبود کیفیت این نهاده ها که نهایتا منجر به ارتقاء بهره­وری می شود توجه می کنند. لذا در این راستا کشورها روی به فراهم آوردن شرایط برای نظام اقتصاد دانش محورآورده اند. منظور از اقتصاد دانش محور اقتصادی است که در آن همه چیز برای تولید دانش و ایجاد پژوهش محیا است و ارتباط نزدیکی بین مراکز خلق دانش و خطوط تولید، تجارت و مدیریت اقتصاد فراهم شده است.

اهمیت این موضع در حدی است که یکی از شاخص های مهمی که بانک جهانی تقریباً هر سال آن را منتشر می کند. شاخص اقتصاد دانش بنیان است. بانک جهانی چارچوب اقتصاد دانش را بر چهار محور تحصیلات و آموزش، سیستم نوآوری، زیرساختارهای اطلاعاتی و رژیم نهادی و محرک اقتصادی مساعد تعریف کرده است و با اتکا به تجربه کشورهای مختلف نشان می دهد که سرمایه‌گذاری کشورها در این محورها منجر به بهبود بهره­وری نیروی کار و دیگر عوامل تولید می­شود و این موضوع در نهایت توسعه اقتصادی پایدار کشورها را بدنبال داشته است.

برای بررسی شرایط کنونی ایران در خصوص میزان برخورداری از اقتصاد دانش محور، گزارش 2013 بانک جهانی را مطالعه کردم که بر اساس آن  میزان شاخص ایران (9/3) حتی از میانگین منطقه خاورمیانه(74/4) کوچکتر است. شاخص مذکور در خصوص­کشورهایی از قبیل رژیم اشغالگر قدس،امارات، بحرین، عربستان، عمان­ در مقایسه با ایران از وضعیت مناسبتری برخوردار می باشد. البته صرفنظر از نگاه منطقه­ای در بین کشورهای دارای روابط اقتصادی با ایران 3کشور ژاپن، کره جنوبی و سنگاپور بلحاظ تعمیق محورهای دانش در اقتصاد از پیشرفت مناسبی برخوردار شده اند. بررسی نتایج مطالعات محققان حاکی است که ژاپن از سیاست­های زیر در این راستا بهره گرفت است:

·        تأکید بر علوم زندگى، علوم زیستى و ریزفناورى به عنوان اولویت هاى اصلى در توسعه علوم و فناورى

·        سیاستگذاران ژاپن با شناخت مزیت این کشور در تولید و صدور دانش و با اتخاذ سیاست هاى جهانى فناورى، به دنبال گسترش بازارهاى خارجى خود براى این محصول هستند.

·        توسعه آموزش هاى فنى حرفه اى و ارتباط صنعت و دانشگاه: شالوده ارتقاى توان فنی نیروى کار و تعامل علم و صنعت  به طور عمومى، ابداع و بهره گیرى از فناورى هاى جدید و نیزاصلاح فرایند تولید است.

·        اختصاص بودجه براى ادامه توسعه علمى به منظور حفظ مزیت جهانى آن در تولید و صادرات دانش

 کره جنوبی نیز تأکید بر فعالیت هاى پژوهش و ساخت شهر علمى و پژوهشى دایدوک اینوپولیس را محور برنامه هایش قرار داده است. سنگاپور نیز به توسعه شتابنده و فراوان دولت الکترونیک به منظور نهادینه کردن عنصر دانش در اجزاى جامعه پرداخته و ضمن ایجاد معافیت هاى مالیاتى براى بخش هاى فعال پژوهشی، در راستای توسعه ارتباط صنعت و دانشگاه نیز سرمایه گذاری کرده است.

در مجموع با در نظر گرفتن تجارب کشورهای مذکور اگر بخواهیم نسخه­ای در رابطه با بهبود شرایط اقتصاد دانش محور برای ایران  پیشنهاد نمائیم. اولا تاکید بر این مطلب ضروری است که  نگاه اصلاحی در این راستا باید همه جانبه و تدریجی باشد چراکه  باید این واقعیت را پذیرفت، ساختارهای اقتصادی کشور سالها است که بر مبنای درآمدهای نفتی شکل گرفته و لذا اصلاحات ساختاری کوتاه مدت را برنمی تابد و نتایج معکوسی را رقم می زند. اما بهر حال راه کارهایی برای بهبود شرایط به شرح زیر قابل توصیه است:

·        توجه به پیاده سازی نقشه جامع علمی و نظام ملی نوآوری کشور

·        تجمیع و بهینه سازی بسترهای اطلاعاتی و آماری موجود

·        اختصاص بودجه بیشتر به پژوهشکده های تخصصی کشور و ایجاد ارتباط این پژوهشکده ها با نظام تولیدی کشور

یادداشت از محمد رضایی پور،‌عضو هیات علمی موسسه مطالعات و پژوهش های بازرگانی